અહંકારનો પ્રકાર

આ સુવાક્યનો મુખ્ય અર્થ એ છે કે માણસનું સાચું વ્યક્તિત્વ તે કેવી રીતે સત્તા, શક્તિ અને નબળાઈ સામે વર્તે છે તેમાં દેખાય છે.

વિસ્તૃત અર્થ:

પોતાનાથી નબળા લોકો પર બહાદુરી બતાવવી અથવા દાદાગીરી કરવી એ સાચી બહાદુરી નથી. સાચી બહાદુરીમાં સંયમ, દયા અને ન્યાય હોય છે.

પોતાનાથી મોટા અથવા શક્તિશાળી લોકો સામે જી-હજૂરી, ચાપલૂસી અથવા ગળગળા થવું પણ સારા ચારિત્ર્યનું લક્ષણ નથી. તે ઘણીવાર સ્વાર્થ, ભય અથવા લાભ મેળવવાની માનસિકતા દર્શાવે છે.

જે વ્યક્તિ નબળા સામે કઠોર અને શક્તિશાળી સામે નમ્ર માત્ર સ્વાર્થવશ બને છે, તેના વર્તનમાં સમતોલતા નથી. આ અસંતુલન આંતરિક અસુરક્ષા અને અહંકાર તરફ સંકેત કરે છે.

સાચો બુદ્ધિમાન અને આત્મવિશ્વાસી વ્યક્તિ દરેક સાથે માન, વિનમ્રતા અને ન્યાયપૂર્વક વર્તે છે—પછી ભલે સામેનો વ્યક્તિ નાનો હોય કે મોટો, ગરીબ હોય કે ધનિક, પદવાળો હોય કે સામાન્ય.

આ વિચારનો સાર એક વાક્યમાં:

> "જે વ્યક્તિ નબળા પર રુઆબ જમાવે અને શક્તિશાળી સામે ચાપલૂસી કરે, તે શક્તિશાળી નથી; તે પોતાના અહંકાર અને આંતરિક નબળાઈનો કેદી છે."

એક મહત્વની નોંધ પણ છે: દરેક મોટા વ્યક્તિ પ્રત્યેનો આદર ચાપલૂસી નથી. જો સન્માન નિઃસ્વાર્થ, સંસ્કાર અને કૃતજ્ઞતાથી હોય તો તે સદગુણ છે. ચાપલૂસી ત્યારે કહેવાય જ્યારે વ્યક્તિ પોતાના સ્વાર્થ માટે ખોટી પ્રશંસા કરે અથવા પોતાના સિદ્ધાંતો સાથે સમાધાન કરે.

આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ આ વિચારનું મૂળ અહંકાર (Ego) અને આત્મસ્વરૂપ (True Self) વચ્ચેના ભેદમાં રહેલું છે.

જ્યારે વ્યક્તિ પોતાનાથી નબળા પર સત્તા જમાવે છે, ત્યારે તે પોતાના અહંકારને પોષે છે. અને જ્યારે તે જ વ્યક્તિ શક્તિશાળી લોકો સામે ચાપલૂસી કરે છે, ત્યારે તે ભય, અસુરક્ષા અને સ્વાર્થથી પ્રેરિત બને છે. બંને સ્થિતિમાં તેનું વર્તન આત્મજ્ઞાનથી નહીં, પરંતુ અહંકારથી સંચાલિત હોય છે.

સાચા આધ્યાત્મિક માર્ગ પર ચાલનાર વ્યક્તિ:

નબળા પ્રત્યે કરુણા રાખે છે, દાદાગીરી નહીં.

મોટા પ્રત્યે આદર રાખે છે, ચાપલૂસી નહીં.

સત્ય માટે નમ્ર રહે છે, પરંતુ સ્વાભિમાન ગુમાવતો નથી.

દરેકમાં એક જ દિવ્ય ચૈતન્યને જોવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

ભગવદ્ ગીતા (અધ્યાય 5, શ્લોક 18)માં સમદર્શિતાનું આદર્શ રજૂ થાય છે કે જ્ઞાની મનુષ્ય વિદ્વાન, ગાય, હાથી, કૂતરો કે અન્ય કોઈમાં પણ સમાન આત્મતત્વને જુએ છે. આ સમદૃષ્ટિ અહંકારને ઓગાળે છે.

જિદ્દુ કૃષ્ણમૂર્તિના વિચારો મુજબ પણ, જ્યાં ભય હોય ત્યાં ચાપલૂસી જન્મે છે અને જ્યાં પોતાની ખોટી ઓળખ સાથે આસક્તિ હોય ત્યાં દાદાગીરી જન્મે છે. બંને મનની બંધનગ્રસ્ત સ્થિતિ છે.

 જે વ્યક્તિ દરેક સાથે સમાન આદર, કરુણા અને સત્યનિષ્ઠાથી વર્તે છે, તે અહંકારથી નહીં, પરંતુ આત્મચેતનાથી જીવે છે.

આધ્યાત્મિકતામાં સાચી શક્તિ બીજાને ઝુકાવવામાં નથી, પરંતુ પોતાના અહંકારને ઓગાળવામાં છે.